Odmiany łaciny
W starożytności język Cycerona miała zasadniczo, jak wszystek język, dubel odmiany: literacką i potoczną. Istniały i rozwijały pewne specyficzne cechy odmiany, ewentualnie dialekty lokalne, takie jak język Cycerona italska, galijska, brytyjska, hiszpańska, afrykańska. Wobec skąpej ilości źródeł aż do ich poznania, pochodzących na dopełnienie z różnych epok, z trudem niekiedy stwierdzić maleńko pewnego na kwestia ich wzajemnego stosunku, w każdym razie stosunek zachodzących w tym miejscu zjawisk jest dla nas dość uchwytna.
Ze względu na wymienione wyżej etapy rozwojowe wyróżniamy następujące odmiany języka literackiego:
- łacinę archaiczną
- łacinę klasyczną
- łacinę srebrną
- łacinę późną
- łacinę średniowieczną
- łacinę humanistyczną i nowożytną
Dodatkowo w późnej starożytności (od roku jak gdyby 200 n.e.) możemy nagrodzić chrześcijańską odmianę języka literackiego - jej w największym stopniu uderzającą cechą są, pochodzące przeważnie z Biblii, naleciałości leksykalne i składniowe z języków semickich (głównie hebrajskiego i aramejskiego).
Standardem języka literackiego jest i była już w starożytności język Cycerona klasyczna. dla prozy wzorcowa jest literatura okresu schyłkowej republiki, tzw. cycerońskiego, Odpowiednim wzorcem dla poezji jest kolejny bezpośrednio po nim epoka zarania cesarstwa, tak znany jako augustowski.
Standard ów starano się w miarę siła utrzymywać. Robiono to nie zważając na narastających trudności wynikłych ze zwykłego rozwoju języka codziennego, jaki z upływem wieków coraz z większym natężeniem się od czasu standardu oddalał. Nie jest aczkolwiek jasne (i niechybnie wobec żadnym pozorem nie będzie), czy przez 500 lat, jakie upłynęły od czasu czasów Cycerona aż do kresu starożytności rozziew pomiędzy językiem mówionym tudzież literackim stał się już na tak wiele duży, ażeby wystąpiły jakieś trudności w np. zrozumieniu przez słuchaczy przemówienia czy kazania (a te są z natury wygłaszane aż do ludu) skomponowanego w języku klasycznym.
Obraz zaciemnia dodatkowo powstały w II w. naszej ery literacki struga archaistyczny lubujący się w - obecnie przeważnie zaginionej i nam nieznanej - literaturze okresu archaicznego. w konsekwencji z trudem czasami na sposób newralgiczny rozstrzygnąć, czy pewne osobliwości języka, jakim pisze np. Apulejusz, należy przeznaczać przeważnie temu, że jego język Cycerona jest archaizowana, czy wręcz przeciwnie, tudzież prawdopodobnie tak wygląda żargon afrykański. Najprawdopodobniej składa się na to ogół po trochu, nie zważając na tego co jest czym, tego aż do kresu nie wiemy.
Łacina średniowieczna jest w teorii kontynuacją języka literackiego z okresu starożytności, z mniejszymi lub większymi, zależnie od czasu autora i tematu, domieszkami idiomatyki biblijnej. W praktyce odstępstwa od czasu klasycznej leksyki, składni i frazeologii bywają na tak wiele duże, że teksty średniowieczne notorycznie z trudem wykazać sobie opierając się na wielce nawet dobrej znajomości standardu. stosunek winy ponosi tutaj w ogólności niższa rozmiar kulturowy literacka średniowiecza w zależności od ze starożytnością. Dziwaczne niekiedy znaczenia wyrazów w tekstach średniowiecznych mają nie zważając na tego niejednokrotnie źródło w pewnych specyficznych, przeważnie żargonowych użyciach starożytnych; bywa, że sens danego wyrazu spotykane z trudem raz w całej (dostępnej nam) literaturze pogańskiej, w dodatku żargonowe, jest z niewiadomych powodów uogólniane przez autora średniowiecznego i podnoszone aż do rangi pierwszego znaczenia danego słowa. poniekąd niechybnie wynika to z niedostatecznego opanowania słownictwa przez pisarza (który zamyka się w znanym sobie, notorycznie fachowym slangu jednej profesji) - nie zważając na tego także sprawia, że niektóre teksty średniowieczne, lub niektóre ich partie, bywają na początkowy wzrok przenigdy niezrozumiałe.
Łacina humanistyczna jest to język Cycerona średniowieczna oczyszczona z charakterystycznych dla wieków średnich zdeprawować i barbaryzmów. Celem tego zabiegu był powrót aż do opisanego powyżej klasycznego standardu, przez co język Cycerona humanistyczna jest w teorii tożsama ze standardowym językiem literackim. W praktyce teksty humanistyczne bywają przeładowane nieczęsto spotykanymi wyrazami oraz eruducyjnymi dygresjami, skutkiem tego niejednokrotnie brak im lekkości i lapidarności, jaka charakteryzuje twórczość większości (znanych nam) prozaików antycznych.